تفاوت CIF و FOB

در ادامه هر دو قاعده، تقسیم هزینه، نقطه انتقال ریسک، اثر آن بر محاسبه گمرکی و انتخاب درست را بررسی می‌کنیم.

تفاوت CIF و FOB در یک نگاه

جدول زیر تقسیم وظایف را در دو قاعده مقایسه می‌کند و در ادامه، سطرهای مهم آن را باز می‌کنیم.

کلید فهم تفاوت CIF و FOB در دو سطر همین جدول است؛ بیمه در CIF بر عهده فروشنده است، ولی ریسک در همان نقطه‌ای منتقل می‌شود که در FOB منتقل می‌شد. یعنی فروشنده بیمه‌ای می‌خرد که ذی‌نفع آن شما هستید.

FOB و CIF دو مورد از یازده قاعده اینکوترمز هستند که اتاق بازرگانی بین‌المللی برای تقسیم هزینه، ریسک و وظایف میان خریدار و فروشنده تدوین کرده است. اگر می‌خواهید جایگاه این دو را در کل مجموعه ببینید، مطلب اینکوترمز چیست را مطالعه کنید.

FOB چیست؟

FOB مخفف تحویل روی کشتی در بندر مبدا است. فروشنده کالا را بسته‌بندی می‌کند، تشریفات صادراتی را انجام می‌دهد، کالا را به بندر مبدا می‌رساند و روی کشتی بارگیری می‌کند؛ از همان لحظه کار او تمام است.

از نقطه بارگیری به بعد، همه چیز بر عهده خریدار است؛ کرایه حمل دریایی، بیمه بار، هزینه‌های بندر مقصد، تخلیه، ترخیص و حقوق ورودی را شما می‌پردازید.

مزیت اصلی این قاعده، کنترل است؛ خط کشتیرانی، نرخ کرایه، زمان‌بندی و پوشش بیمه را خودتان تعیین می‌کنید و قیمت تمام‌شده شفاف‌تری دارید. در عوض باید توان مدیریت این بخش را داشته باشید.

شرایط دقیق این قاعده، وظایف هر طرف و نکات قراردادی آن جزئیات بیشتری دارد. اگر قصد دارید قرارداد خرید خود را بر همین مبنا ببندید، مطلب FOB چیست را بخوانید.

CIF چیست؟

پاسخ کوتاه به پرسش CIF چیست این است؛ CIF مخفف بهای کالا، بیمه و کرایه حمل تا بندر مقصد است. فروشنده علاوه بر تشریفات صادراتی و بارگیری، کرایه حمل دریایی تا بندر مقصد را می‌پردازد و یک بیمه‌نامه حمل هم به نام شما تهیه می‌کند.

نکته‌ای که اغلب نادیده می‌ماند، سطح پوشش این بیمه است؛ CIF فروشنده را فقط به حداقل پوشش ملزم می‌کند، یعنی شرط سی موسسه بیمه‌گران لندن که خطرهای محدودی را به میزان صد و ده درصد ارزش فاکتور پوشش می‌دهد. برای محموله حساس باید پوشش بالاتر را در قرارداد صریح شرط کنید.

مزیت CIF سادگی آن است؛ یک عدد در فاکتور می‌بینید و تا بندر مقصد درگیر هماهنگی نمی‌شوید. هزینه این سادگی، از دست دادن کنترل بر انتخاب خط کشتیرانی و شفافیت کرایه است.

تفاوت CIF و FOB از نظر هزینه حمل و بیمه

مهم‌ترین تفاوت FOB و CIF در واردات از نظر پولی، همین دو قلم است؛ در FOB آن‌ها را جداگانه و به نرخ بازار می‌پردازید و در CIF، داخل قیمت فاکتور فروشنده پنهان شده‌اند.

پنهان بودن همیشه به ضرر شما نیست؛ فروشنده‌ای که حجم بالایی بار می‌فرستد، نرخ کرایه بهتری می‌گیرد و همین صرفه در فاکتور CIF منتقل می‌شود.

اشکال کار جایی است که فروشنده کرایه را با حاشیه سود خودش حساب کند و شما نرخ واقعی را نبینید. به همین دلیل بسیاری از واردکنندگان حرفه‌ای هر دو قیمت را از فروشنده می‌گیرند و با نرخ فورواردر خودشان مقایسه می‌کنند؛ در بیمه هم تفاوت CIF و FOB همین است، چون در FOB پوشش کامل می‌خرید و بیمه CIF به حداقل بسنده می‌کند.

تفاوت CIF و FOB از نظر ریسک؛ مهم ترین نکته ای که نباید اشتباه گرفت.

تصور رایج و نادرست این است که در CIF، کالا تا بندر مقصد مسئولیت فروشنده است؛ همین برداشت، منشا بیشتر اختلاف‌های پس از خسارت را می‌سازد. در واقع تفاوت CIF و FOB در نقطه انتقال ریسک نیست و تنها در این است که چه کسی هزینه حمل و بیمه را پرداخته است.

ریسک در FOB چه زمانی منتقل می شود؟

لحظه انتقال ریسک در FOB، قرار گرفتن کالا روی کشتی در بندر مبدا است. تا پیش از آن، هر آسیبی در انبار فروشنده، در مسیر رسیدن به بندر یا در جریان بارگیری، بر عهده فروشنده است.

پس از آن لحظه، کالا به حساب شما در دریا حرکت می‌کند. اگر محموله آسیب ببیند، تعهد شما برای پرداخت بهای کالا از بین نمی‌رود؛ همین نکته خرید بیمه را در FOB به یک الزام تبدیل می‌کند، نه یک انتخاب.

ریسک در CIF چه زمانی منتقل می شود؟

در CIF هم ریسک در همان نقطه بارگیری روی کشتی در مبدا به خریدار منتقل می‌شود. فروشنده کرایه و بیمه را تا مقصد می‌پردازد، ولی مسئولیت کالا را تا مقصد به دوش نمی‌کشد.

این جدایی هزینه از ریسک، ویژگی تعریف‌شده همین قاعده است. فروشنده با پرداخت بیمه، ابزار جبران خسارت را در اختیار شما می‌گذارد و بیشتر از آن تعهدی ندارد.

اگر کالا در مسیر آسیب ببیند چه کسی مسئول است؟

در هر دو قاعده، ریسک آسیب در مسیر دریایی بر عهده خریدار است و مرجع جبران خسارت، بیمه‌گر است نه فروشنده. تفاوت در این است که در CIF بیمه‌نامه را فروشنده تهیه کرده و باید اصل آن را به شما تحویل دهد.

به همین دلیل در خرید CIF، گرفتن اصل بیمه‌نامه و بررسی پوشش و ذی‌نفع آن پیش از حرکت کشتی اهمیت دارد؛ در غیر این صورت در زمان خسارت تازه متوجه محدودیت‌ها می‌شوید.

CIF یا FOB؛ کدام برای واردات مناسب تر است؟

انتخاب بین CIF یا FOB به سه چیز بستگی دارد؛ تجربه شما در مدیریت حمل، حجم و تکرار محموله و دسترسی شما به فورواردر و بیمه‌گر مطمئن. هیچ‌کدام به‌طور مطلق بهتر نیست.

چه زمانی FOB انتخاب مناسبی است؟

وقتی حجم واردات شما مستمر است و با یک فورواردر ثابت کار می‌کنید، FOB تقریبا همیشه گزینه بهتری است؛ نرخ کرایه را خودتان مذاکره می‌کنید و قیمت تمام‌شده هر قلم را دقیق می‌دانید.

مورد دوم، محموله‌هایی است که به پوشش بیمه‌ای بالاتر از حداقل نیاز دارند. در FOB بیمه را خودتان می‌خرید و پوشش کامل و مطابق ارزش واقعی کالا می‌گیرید.

چه زمانی CIF مناسب تر است؟

برای نخستین واردات یا محموله‌های کوچک، CIF دردسر کمتری دارد؛ هنوز رابطه‌ای با فورواردر نساخته‌اید و سپردن حمل به فروشنده‌ای که مسیر را می‌شناسد، منطقی‌تر از آزمون و خطا است.

حالت دوم، مقصدهایی است که دسترسی شما به خطوط کشتیرانی آن محدود است؛ وقتی فروشنده از مبدا نرخ و ظرفیت بهتری می‌گیرد، CIF عملا ارزان‌تر تمام می‌شود.

واردات خودروهای سنگین و کامیون هم حمل تخصصی و اسناد جداگانه خود را دارد و با کشتی‌های خودروبر انجام می‌شود. اگر چنین محموله‌ای در برنامه شما هست، مطلب واردات کامیون را پیش از بستن قرارداد بررسی کنید.

تفاوت قیمت CIF و FOB چگونه محاسبه می شود؟

رابطه میان این دو قیمت ساده است؛ قیمت CIF برابر است با قیمت FOB به اضافه کرایه حمل دریایی و حق بیمه. پس اختلاف دو نرخ اعلامی فروشنده، همان هزینه حمل و بیمه است.

کاربرد عملی این رابطه در مقایسه پیشنهادها است؛ برای سنجیدن دو پیشنهاد که یکی FOB و دیگری CIF است، باید به قیمت FOB کرایه و بیمه واقعی خودتان را اضافه کنید و بعد با عدد CIF مقایسه کنید.

آیا عوارض گمرکی در CIF و FOB متفاوت است؟

نه. ارزش گمرکی کالای ورودی در ایران بر مبنای CIF تعیین می‌شود؛ یعنی بهای خرید کالا در مبدا به اضافه هزینه حمل و بیمه، حتی اگر خرید شما FOB بوده باشد.

نتیجه عملی این قاعده مهم است؛ اگر FOB خریده‌اید، گمرک کرایه حمل و حق بیمه را به ارزش فاکتور اضافه می‌کند و حقوق ورودی را روی همان مجموع حساب می‌کند. پس انتخاب FOB، حقوق ورودی شما را کم نمی‌کند.

تفاوت CIF و FOB در حمل کانتینری

نکته‌ای که در بیشتر مقاله‌های فارسی گفته نمی‌شود این است؛ اتاق بازرگانی بین‌المللی استفاده از FOB و CIF را برای کالای کانتینری توصیه نمی‌کند، چون هر دو قاعده برای بار فله و کالایی طراحی شده‌اند که مستقیم روی کشتی بارگیری می‌شود.

دلیل آن یک ناهمخوانی واقعی است؛ در حمل کانتینری، فروشنده کانتینر را روزها پیش از حرکت کشتی در ترمینال به متصدی حمل تحویل می‌دهد، در حالی که این دو قاعده انتقال ریسک را به لحظه بارگیری روی کشتی گره زده‌اند. در نتیجه فاصله میان تحویل کانتینر و بارگیری آن، یک بازه خطر بی‌صاحب می‌سازد و تعیین مسئول در آن دشوار می‌شود.

راه‌حل توصیه‌شده، استفاده از قواعد جایگزین است؛ FCA به‌جای FOB و CIP به‌جای CIF دقیقا برای همین حالت تدوین شده‌اند و انتقال ریسک را به لحظه تحویل به متصدی حمل منتقل می‌کنند. CIP پوشش بیمه‌ای کامل‌تری را هم الزامی می‌کند.

جمع بندی؛ CIF یا FOB؟

مقایسه CIF و FOB در یک جمله خلاصه می‌شود؛ تفاوت CIF و FOB در این است که چه کسی حمل و بیمه را می‌پردازد، نه در این که چه کسی مسئول کالا در دریا است، چون ریسک در هر دو در لحظه بارگیری روی کشتی در مبدا به خریدار منتقل می‌شود. اگر واردات مستمر دارید، FOB کنترل و شفافیت بیشتری می‌دهد؛ اگر تازه شروع کرده‌اید یا محموله کوچک است، CIF ساده‌تر است. در خرید CIF اصل بیمه‌نامه را بگیرید و پوشش آن را بررسی کنید و اگر بار شما کانتینری است، جایگزین‌های FCA و CIP را روی میز بگذارید.

انتخاب درست قاعده، تنظیم اسناد و هماهنگی حمل، کاری است که می‌توانید به یک مجموعه متخصص بسپارید. برای واگذاری آن، خدمات واردات کالا گسیل کالای شرق را با نیاز خود بسنجید.

در سمت صادرات، همین دو قاعده نقش‌ها را برعکس می‌کنند و این بار فروشنده ایرانی است که درباره حمل و بیمه تصمیم می‌گیرد. اگر در حال صادرات هستید، خدمات شرکت صادرات کالا گسیل کالای شرق را ببینید.

سوالات متداول

• در CIF اگر کالا در دریا از بین برود پول من برمی گردد؟
• مسئولیت فروشنده پس از بارگیری روی کشتی تمام شده است؛ پس مرجع جبران خسارت، بیمه‌گر است. اگر خسارت در محدوده پوشش بیمه‌نامه باشد غرامت از بیمه دریافت می‌شود و تعهد شما برای پرداخت بهای کالا همچنان برجاست.
• خرید FOB ارزان تر تمام می شود یا CIF؟
• قطعی نیست و به نرخی بستگی دارد که هر طرف از شرکت حمل می‌گیرد. بهترین کار این است که هر دو قیمت را از فروشنده بگیرید و قیمت FOB را با کرایه و بیمه فورواردر خودتان جمع و مقایسه کنید.
• آیا می توان در قرارداد CIF پوشش بیمه بالاتری خواست؟
• بله. حداقل پوشش، کف تعهد فروشنده است نه سقف آن؛ می‌توانید پوشش بالاتر را در قرارداد شرط کنید و مابه‌التفاوت آن را بپردازید.